Stefan Żeromski – prozaik, publicysta i nie tylko…

Zapewne jeśli padłoby pytanie do audytorium zgromadzonego w sali o to, czy Żeromski napisał kiedykolwiek jakiś dramat, przypuszczam, że tylko nieliczni podjęliby się próby odpowiedzi. Być może, pewną część (jeśli nie większość) zdziwiłby fakt, że autor znany głównie z powieści Przedwiośnie, Ludzie bezdomni, Syzyfowe prace, pisał również dramaty.


Wszystkie, czyli osiem sztuk zostały napisane w latach 1897-1924. Pierwsza nosiła tytuł Grzech (1897), ostatnia zatytułowana dosyć pieszczotliwie Uciekła mi przepióreczka (1924). Kontynuacjami tej drogi pisarskiej były: Sen o szpadzie (1906), Róża (dramat niesceniczny w dodatku mogący pretendować do miana dramatu romantycznego z 1909 roku), Sułkowski (1910), Ponad śnieg bielszym się stanę (1919), Biała rękawiczka (sztuka w trzech aktach wzbogacona prologiem i epilogiem z 1921 roku), Turoń (1923).

Niewielu jest pisarzy sięgających po stałe, wypróbowane elementy, jak na przykład główne postacie o podobnych cechach lub tej samej płci. Każdy z nich obecnie poszukuje czegoś spektakularnego, eksperymentuje na tyle, aby przykuć uwagę odbiorcy. Jeszcze mniej jest tych, którzy stworzyliby w ten sposób dzieła nieprzeciętne, o czym świadczyć może liczba poświęconych im publikacji oraz adaptacji teatralnych. Teatr chętnie sięgał po sztuki wspomnianego pisarza. Należy wspomnieć o założycielu eksperymentalnego Teatru Reduta, Juliusza Osterwę (prawdziwe nazwisko Julian Andrzej Maluszek), który w rozmowie z Lechem Piwowarem z 1933 roku wspominał:

Reduta! Myśmy wtedy też eksperymentowali. Wprowadziliśmy przecież na scenę rzeczy, których teatralność kwestionowali przedtem wszyscy. Uciekła mi przepióreczka Żeromskiego, utwory Szaniawskiego! To były doświadczenia odwagi. Bo musieliśmy eksperymentować także ekonomicznie. Reduta opierała się na takiej organizacji ekonomicznej teatru, jakiej przedtem w teatrach polskich nie było.

Żeromski był twórcą tworzącym na różnych płaszczyznach literackich: od opowiadań i powieści na dramatach teatralnych kończąc. Na większość dzieł (dramatów szczególnie) wpływ miała rewolucja w Królestwie Polskim, która wybuchła w skutek masowych wystąpień społeczeństwa (przybierały formy manifestacji) w 1905 roku oraz I wojna światowa. Te wydarzenia odbiły się głośnym echem w twórczości pisarza. W konstruowaniu tekstów używał dwóch najważniejszych składników: konfliktu i walki . Te dwa elementy pozwoliły układać w całości poszczególne sceny. Poprzez taki sposób relacjonowania zdarzeń widać, że problemy konfliktu i walki są w dalszym ciągu nieodłącznymi elementami ludzkiego życia i twórcy mocno je podkreślali. Dramaty Żeromskiego dotykają stricte spraw każdemu znanych. Przedstawia sprawy kluczowe nie tylko dla teraźniejszości, ale także tego, co niebawem będzie się rozgrywało (bierzmy tutaj pod uwagę to, co jest najważniejszym celem dla bohaterów, którzy są wyrazicielami wielkich idei mogących kształtować bieg dziejów).

Pisarz bardzo wiele zawdzięczał miejscu, z którego pochodził i w którym się wychowywał. Już od debiutu dramaturga porównywanego z prozą Elizy Orzeszkowej i Bolesława Prusa, dostrzegano odmienność, którą krytycy uważnie śledzili. Młody pisarz wychował się w szkole realizmu. Stamtąd przejął podstawowe założenia tej sztuki – rzetelność obserwacji, pilność i dociekliwość analizy, wyraźne staranie, aby ujarzmiać i powściągać niecierpliwość uczucia i pisać w miarę możliwości spokojnie, beznamiętnie z niewzruszoną przystojną pisarzowi- realiście, który pragnie jedynie i wyłącznie odtwarzać prawdę życia.

Jest więc jasne, że twórca nabył podstawy warsztatu „pisarza-realisty” i dążył do ukazania prawdy o świecie. Realizm polegał przecież na dążeniu do maksymalnego zbliżenia dzieła literackiego do rzeczywistości, i jak najlepszego jej odwzorowania. Jednak na samym realizmie Żeromski nie kończył. Posługiwał się również koncepcją naturalistyczną, którą zdefiniować można jako ukazywanie problematyki społecznej oraz wprowadzenie bohaterów pochodzących z niższych warstw społecznych, np. chłopstwa czy biedoty, oraz przedstawianie spraw związanych z egzystencją codzienną.

Istotny jest również naturalizm. Można go traktować jako kontekst albo styl w którym twórca się realizuje, a uzupełniający go realizm ma za zadanie przybliżać czytelnikowi ukazywanie świata w dziele literackim. Do całej recepty czy przepisu na napisanie takiej sztuki należy dodać elementy wzruszenia, symbolizmu oraz romantyczności oraz życiowe prawdopodobieństwo wynikające z doskonałej znajomości praw rządzących światem.

Dla Stefana Żeromskiego utwory dramatyczne były kolejnymi formami literackimi, w których mógł się realizować, rozwijać warsztat pisarski i eksperymentować z literaturą. Dramat wymagał przestrzegania zupełnie innych zasad, nie tylko kompozycyjnych. Obecnie jednak to właśnie prozatorskim realizacjom pisarza oddaje się hołd, traktując pozostałe dzieła nieco po macoszemu. Należałoby zatem zwrócić na nie uwagę badaczy i zadać kłam stereotypowemu myśleniu na temat twórczości Stefana Żeromskiego, który po dziś dzień kojarzony jest z powieściami należącymi do kanonu lektur szkolnych.

M.M.

The following two tabs change content below.

Mariusz Majta

Rocznik 89'. Absolwent Polskiej Szkoły Reportażu. Miłośnik motoryzacji. Każdą wolną chwilę poświęcam na pisanie. Odwiedzam zloty motoryzacyjne i często piszę o nich na blogu. Dodatkową pasją jest fotografia motoryzacyjna - lubię jechać do kogoś sfotografować jego projekt i porozmawiać o pasji. Efekty mojego hobby można śledzić nie tylko tutaj, ale również na fp: Cztery Kółka Mariusz Majta.

Ostatnie wpisy Mariusz Majta (zobacz wszystkie)

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>